“Cúng rước ông bà” là một cách gọi đáng chú ý. Ông bà đã khuất vẫn được nhắc đến bằng động từ dành cho người đang đợi về nhà. Con cháu sửa soạn chỗ thờ, nấu cơm, rồi kính mời cùng ăn Tết. Trong cách thực hành ấy, ngày cuối năm dành một phần thời gian cho những người không còn ngồi cùng bàn.
Muốn hiểu tục rước ông bà ở Nam Bộ, có lẽ nên bắt đầu từ chữ “rước”, trước khi hỏi mâm cúng phải có bao nhiêu món.
Mời về ăn Tết, khác với cúng giỗ một người
Bài biên khảo về thờ cúng tổ tiên trên Báo Cần Thơ phân biệt một điểm rõ: lễ rước tổ tiên cuối năm hướng đến ông bà, tổ tiên của gia đình; còn một ngày giỗ có người được tưởng niệm chính. Cùng là nhớ người đã khuất, nhưng dịp Tết có ý nghĩa đón về chung vui với con cháu.
Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, lời mời ấy bày tỏ mong muốn ông bà cùng có mặt trong dịp sum họp. Với con cháu đang sửa soạn bữa cơm, đây cũng là lúc nhắc lại tên tuổi và những kỷ niệm về người trong gia đình.
Ở góc nhìn đời sống, chữ “rước” còn gợi một việc rất quen: chuẩn bị trước khi người thân về. Vì vậy, chuyện lau dọn, thay nước, sửa soạn món ăn có vai trò trong chính buổi lễ, chứ không chỉ làm cho căn nhà lên hình đẹp hơn.

Sửa soạn bắt đầu từ những việc nhỏ, trước khi mâm cơm được dọn lên.
“Ngày ba mươi” và giờ cúng theo nếp từng nhà
Lễ rước ông bà gắn với ngày cuối năm âm lịch. Cách nói “ba mươi Tết” rất quen, nhưng khi tháng Chạp thiếu thì ngày cuối tháng là ngày 29; không nên hiểu tên gọi quen miệng ấy thành một ngày bắt buộc phải có trên lịch.
Thời điểm trong ngày cũng không hoàn toàn giống nhau. Tư liệu Báo Cần Thơ có hình ghi nhận một gia đình ở Bạc Liêu làm lễ vào buổi trưa. Bài giới thiệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ lại nhắc đến bữa cơm tối cuối năm, trước giao thừa, với việc thắp hương mời tổ tiên.
Hai ghi nhận ấy nhắc người tìm hiểu một điều: đừng vội lấy giờ của một nhà để kết luận nhà khác làm sai. Nếu năm nay bạn mới tham gia chuẩn bị, hỏi người giữ nếp cúng trong gia đình sẽ thiết thực hơn tìm một khung “giờ đẹp” áp dụng cho tất cả.
Mâm cơm có thể kể chuyện về người được nhớ đến
Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ nhắc tới việc dâng những món quen thuộc của người đã mất. Chi tiết này đáng dừng lại: món ăn có thể được chọn vì gắn với một người cụ thể, bên cạnh các món thường gặp dịp Tết.
Thịt kho nước dừa, bánh tét, canh khổ qua, củ kiệu là những món được bảo tàng giới thiệu trong bữa ăn Tết. Nhưng từ đó lập thành một thực đơn cúng bắt buộc cho mọi nhà lại là bước suy diễn quá xa. Nếp ăn, điều kiện chuẩn bị và cách thờ cúng của gia đình vẫn cần được tính đến.

Những món quen trong bữa Tết Nam Bộ; mỗi gia đình có thể giữ một thực đơn riêng.
Thay vì hỏi làm thêm món gì cho mâm lớn hơn, có thể hỏi người lớn: ông thích món nào, bà từng nấu món gì vào cuối năm? Nếu còn nhớ cách nấu, ghi lại cả phần gia giảm. Một chi tiết như thích kho nhạt hay cắt miếng nhỏ sẽ giúp câu chuyện có hình hài, thay vì chỉ nhắc chung rằng ông bà rất thương con cháu.
Sau buổi cúng, con cháu cùng ngồi lại
Trong mô tả của Báo Cần Thơ, sau lễ rước, mâm cơm được dọn xuống để gia đình cùng ăn và trò chuyện. Nhìn ở trình tự đó, người đã khuất được tưởng nhớ, rồi những người còn sống có thời gian bên nhau.
Nếu muốn trẻ nhỏ hiểu vì sao nhà mình làm lễ, không nhất thiết bắt đầu bằng một bài giải thích dài. Có thể giao con một việc vừa sức: lấy chén sạch, xếp đôi đũa, gọi người nhà vào ăn. Khi con hỏi về ông cố, bà cố, người lớn kể một chuyện có tên người, có nơi chốn, có điều mình thật sự nhớ.

Bữa cơm cũng dành thời gian cho những người đang có mặt hỏi han và kể chuyện.
Người đi làm xa có thể về kịp ăn nhưng không kịp chuẩn bị. Khi ấy, hỏi trước cần mua thêm gì, phụ dọn sau bữa hoặc ngồi nghe hết một câu chuyện cũng là những việc cụ thể để tham gia. Không cần biến buổi sum họp thành cuộc kiểm tra xem ai đã làm đủ phần lễ.
Điều có thể giữ lại sau Tết rất nhỏ: tên một người trong họ mà trước đây con chưa biết, công thức một món ăn, hoặc lời hẹn năm sau cùng về sớm. Chữ “rước” trong nếp nhà nhờ đó có thêm một nghĩa gần gũi: nhớ dành chỗ cho người thân trong thời gian của mình.




