BỎ QUA ĐẾN NỘI DUNG CHÍNH

Tranh Đông Hồ ngày Tết: vì sao in màu trước, nét đen sau?

Một bức tranh Đông Hồ không hình thành trong một lần in. Từ giấy điệp đến từng ván màu và ván nét, nghề làm tranh lưu giữ nhiều điều đáng nhìn kỹ.

Văn hóa TếtĐăng ngày Tác giả: Quà Tết An Nhiên8 phút đọc
Bố cục minh họa tranh Đàn lợn âm dương với các mảng màu và đường nét đen trên giấy

Nhìn tranh Đông Hồ từ xa, ta thường nhận ra những con vật tròn trịa, mảng đỏ, vàng, xanh và đường viền đen rõ ràng. Nhưng bức tranh không được in nguyên hình trong một lượt. Mỗi lớp màu có công việc riêng, còn ván nét đen thường xuất hiện ở bước cuối để hoàn thiện hình ảnh.

Thử nhìn một bức tranh Tết theo cách nó được làm ra, bạn sẽ thấy cả những khoảng giấy, vệt màu và đường viền đều đáng chú ý. Cái đẹp không chỉ nằm ở đề tài vui mắt, mà còn ở cách nhiều lần in gặp nhau trên một tờ giấy.

Giấy điệp đã có vẻ riêng trước khi nhận màu

Theo Cục Di sản văn hóa, giấy in truyền thống của tranh Đông Hồ là giấy dó được quét điệp. Phần bột vỏ sò, điệp góp vào bề mặt đặc trưng ấy. Vì thế, “giấy dó” và “giấy điệp” trong câu chuyện tranh Đông Hồ không phải hai tên gọi hoàn toàn thay thế cho nhau: một tên nói tới nền giấy, tên còn lại gắn với phần xử lý bề mặt.

Khi xem tranh gần, đừng chỉ tập trung vào hình con gà hoặc đàn lợn. Hãy nhìn cả khoảng trống quanh hình. Nền giấy tham gia vào cảm giác chung của bức tranh, thay vì chỉ là phần không được in. Một bản hình trên màn hình có thể cho bạn biết bố cục, nhưng khó truyền đạt đầy đủ bề mặt của tờ tranh thật.

Minh họa giấy điệp, bột vỏ điệp và chổi quét trên bàn làm việc
Lớp hồ điệp làm nên bề mặt đặc trưng của giấy in tranh. Bố cục minh họa vật liệu.

Mỗi ván màu là một phần của bức tranh

Quy trình của cơ sở Tranh dân gian Đông Hồ mô tả việc chuẩn bị những ván khắc tương ứng với màu cần in. Một ván có thể chỉ mang các mảng màu của hình, chưa có đủ mắt, miệng hay đường bao. Bởi vậy, nhìn riêng một bản màu, người chưa quen có thể thấy hình còn rời rạc.

Để hình dung, thử nghĩ đến một con vật có thân vàng, mảng trang trí xanh và nét đen. Phần màu vàng được đặt vào vị trí của nó, phần xanh tiếp tục bổ sung, rồi các đường đen làm rõ hình thể. Đây là ví dụ giải thích cách chồng lớp, không phải công thức màu áp dụng cho mọi mẫu tranh.

Số ván phụ thuộc vào mẫu và cách dùng màu, nên không có một con số duy nhất đúng cho tất cả tranh Đông Hồ. Điều đáng quan sát là từng lớp có vai trò gì và các phần ấy gặp nhau như thế nào khi bức tranh hoàn thành.

Minh họa ván khắc gỗ họa tiết gà với các đường nổi bám màu đen
Ở bản khắc nổi, phần đường nổi nhận màu để chuyển hình sang giấy.

Nét đen đến sau để hình trở nên rõ ràng

Cục Di sản văn hóa ghi nhận trong mô tả kỹ thuật in truyền thống: các lớp màu được in lần lượt, còn bản nét đen được in sau cùng. Những đường đen phân chia mảng, làm rõ chi tiết và tạo nhịp điệu cho hình ảnh.

Ở mô-típ Đàn lợn âm dương, bạn có thể thử nhìn từ thân lợn lớn đến những hình xoáy, rồi theo đường viền xuống đàn lợn con. Mảng màu giúp mắt nhận ra các phần; nét đen khiến đường cong và dáng con vật rõ hơn. Cách xem này không đòi hỏi phải hiểu hết biểu tượng trước khi cảm nhận bức tranh.

Cũng không nên coi mọi chỗ lệch hoặc loang là bằng chứng xác nhận tranh thủ công. Muốn biết một tờ tranh được in bằng ván khắc, vẽ bổ sung hay tái bản theo cách khác, thông tin từ người làm và nơi cung cấp vẫn cần thiết. Một ảnh nhỏ trên mạng không đủ kết luận kỹ thuật của bản tranh đang bán.

Được ghi danh là nghề làm tranh, không chỉ một hình ảnh quen

Năm 2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Thông tin này được công bố trong hồ sơ di sản của UNESCO và thông báo của Cục Di sản văn hóa. Cần gọi đúng tên danh sách, thay vì chỉ nói chung rằng tranh đã được công nhận.

Đối tượng cần gìn giữ là nghề cùng những tri thức và kỹ năng liên quan: sáng tác mẫu, khắc ván, chuẩn bị vật liệu, in và truyền dạy. Một hình ảnh Đông Hồ được dùng rộng rãi trên đồ trang trí chưa tự nó cho biết những kỹ năng ấy đang được tiếp nối ra sao.

Bố cục minh họa tranh Đàn lợn âm dương trong khung gỗ ở một góc nhà
Một khoảng tường thoáng giúp người xem nhìn rõ bố cục, mảng màu và nét của tranh. Bối cảnh minh họa.

Nếu muốn có một bức tranh cho Tết 2027, bạn có thể tìm hiểu thêm tên mẫu, cách thực hiện và người làm ra bản tranh ấy. Nếu thích một tấm thiệp hoặc món đồ lấy cảm hứng từ tranh, hãy gọi đúng đó là sản phẩm ứng dụng hình ảnh. Hai cách thưởng thức đều có chỗ đứng, nhưng không cần đánh đồng để nâng giá trị của món đồ.

Lần tới gặp một bức tranh Đông Hồ, hãy dành vài giây nhìn nền giấy, rồi nhìn màu và cuối cùng là nét. Thứ tự xem ấy đi gần với hành trình làm tranh, giúp một hình ảnh Tết quen thuộc bỗng có thêm nhiều điều để khám phá.

Bài viết liên quan