BỎ QUA ĐẾN NỘI DUNG CHÍNH

Mâm ngũ quả miền Nam: vì sao tên trái cây thành lời chúc?

Từ mãng cầu, dừa đến chùm sung nhỏ, mâm quả Tết miền Nam gửi lời chúc qua tên trái cây. Hiểu cách liên tưởng ấy để nhìn phong tục bớt cứng nhắc.

Văn hóa TếtĐăng ngày Tác giả: Quà Tết An Nhiên6 phút đọc
Mâm ngũ quả miền Nam: vì sao tên trái cây thành lời chúc?
Mâm ngũ quả miền Nam: vì sao tên trái cây thành lời chúc?

Một chùm sung có thể nhỏ đến mức bị khuất giữa trái dừa và đu đủ. Nhưng trong câu chúc ghép từ tên trái cây, nó lại có phần việc riêng: gợi chữ “sung” của sung túc. Nhìn mâm ngũ quả miền Nam theo cách ấy, việc chọn trái cây trở thành một cuộc chơi với tiếng nói hằng ngày.

Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài — những cái tên ghép lại thành “cầu vừa đủ xài”. Thêm sung, câu chúc có thêm một tiếng vui. Điều thú vị nằm ở chỗ người bày không phải viết lời mong ước ra giấy. Chính những thứ đặt trên đĩa đã nói hộ.

Tên trái cây được đọc bằng giọng của người bày

Trong cách giải thích dân gian quen thuộc, “cầu” lấy từ mãng cầu, “đủ” từ đu đủ; dừa được liên tưởng đến “vừa”, xoài được đọc chệch gần với “xài”. Sung gợi sự sung túc. Đây là lối liên tưởng theo âm và nghĩa, không phải các từ ấy vốn có cùng nguồn gốc.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ ghi nhận những cách gọi như “cầu vừa đủ xài”, “cầu vừa đủ sung”, cùng sự thay đổi loại quả theo sở thích và điều kiện gia đình. Vì thế, sẽ hơi cứng nhắc nếu xem một câu đọc duy nhất là đáp án đúng cho mọi mâm trái cây.

Mãng cầu, xoài, sung: tên những loại trái cây tham gia vào lời chúc đầu năm.

Riêng chữ “xài” làm câu chúc có giọng nói rất gần gũi. Đó là từ có thể gặp trong chuyện tiền chợ, mua sắm, chi tiêu mỗi ngày. Đặt vào dịp Tết, nó khiến lời mong ước bớt xa xôi: năm tới làm ăn đủ trang trải, trong nhà không thiếu trước hụt sau.

Có thể đọc câu chúc này như một mong muốn về sự yên ổn trong đời sống. Nhưng cũng không nên từ vài chữ mà kết luận người miền Nam chỉ cầu vừa đủ, không muốn tiến xa. Một mâm quả không thể kể hết tính cách của cả vùng đất.

“Ngũ quả” không có nghĩa chỉ được đặt đúng năm trái

Năm trái và năm loại trái cây là hai chuyện khác nhau. Một mâm có hai trái xoài, vài trái mãng cầu cùng một chùm sung vẫn có thể thuộc cùng cách bày quen thuộc. Đếm từng trái để loại bớt cho vừa con số năm sẽ làm lệch câu hỏi ban đầu.

Ngay cả số loại cũng có sự linh hoạt trong thực hành. Tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ ghi nhận gia đình có thể chưng nhiều loại hơn. Bởi vậy, thấy thêm một trái thơm hoặc một loại quả khác chưa phải lý do để phán mâm ấy “sai phong tục”.

Cùng bày mâm quả là dịp để hỏi vì sao gia đình mình chọn những loại trái cây ấy.

Với người lần đầu phụ chuẩn bị Tết, câu hỏi hữu ích có lẽ là: “Nhà mình thường chưng những trái nào?” Câu trả lời có thể dẫn đến chuyện món quả ông bà thích, thói quen đi chợ của mẹ, hoặc một cách bày đã giữ nhiều năm. Những chi tiết ấy cụ thể hơn một danh sách sao chép từ nơi khác.

Vì sao chuyện kiêng trái cây cần được nói cho đúng mức?

Một số cách chọn quả ở miền Nam còn dựa vào việc tránh tên gọi gợi điều không thuận. VTC News, chẳng hạn, ghi nhận cách liên tưởng chuối với “chúi”. Đó là điều được kể lại trong quan niệm dân gian; không phải bằng chứng rằng một loại trái cây gây ra vận xấu.

Cách lựa chọn cũng khác giữa các vùng. Nải chuối vốn quen thuộc trong nhiều mâm quả miền Bắc, nên đem một điều kiêng của nơi này làm tiêu chuẩn chấm mâm quả nơi khác sẽ khó hợp lý.

Nếu mang trái cây đến nhà người thân dịp Tết, hỏi trước họ muốn dùng để chưng hay để ăn là một cách chu đáo. Khi chủ nhà đã chuẩn bị mâm cúng theo nếp riêng, mình cũng không cần sửa lại cách bày của họ chỉ vì vừa đọc được một hướng dẫn khác.

Một mâm vừa chỗ, một câu chuyện dễ nhớ

Trong căn nhà nhỏ, mâm quả không cần dựng cao mới có dáng Tết. Có thể chọn đĩa vừa mặt bàn, đặt trái lớn ở vị trí ổn định rồi xen những trái nhỏ vào khoảng trống. Đây là gợi ý sắp xếp cho gọn, không phải quy định về lễ nghi.

Mâm thấp, vừa mặt tủ giúp từng loại trái cây hiện ra rõ ràng.

Nếu trong nhà có trẻ nhỏ, hãy thử cho con gọi tên từng loại rồi giải thích cách ghép thành câu chúc. Trẻ có thể hỏi tại sao “dừa” lại thành “vừa”, tại sao một chùm sung nhỏ cũng được lựa kỹ. Từ những câu hỏi đó, phong tục có thể được kể bằng thứ đang ở ngay trước mắt.

Và khi mâm đã bày xong, vẫn còn một điều đáng hỏi người lớn trong nhà: “Hồi trước, ông bà chưng có giống vậy không?” Câu chuyện nối tiếp sau đó có khi mới là phần khó tìm thấy trong bất kỳ hướng dẫn bày mâm nào.

Bài viết liên quan