“Bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc” thường được nhắc liền một câu. Cả hai đều gắn với xứ dừa Bến Tre, đều có dạng bánh tròn mỏng trước khi chế biến. Nhưng đặt cạnh nhau mới thấy đây là hai lối làm bánh khác nhau, chứ không chỉ là hai tên gọi của một món.
Muốn phân biệt, nên nhìn vào công đoạn trước lúc bánh ra sân phơi: một bên bắt đầu từ bột gạo dạng nước để tráng; một bên, với dòng bánh phồng nếp, bắt đầu từ nếp đồ thành xôi rồi quết và cán.
Mỹ Lồng: từ bột nước thành mặt bánh mỏng
Theo Trung tâm Xúc tiến Du lịch Vĩnh Long, gạo làm bánh tráng Mỹ Lồng được vo, xay thành bột nước và phối với nước cốt dừa. Sau khi tráng, bánh được đưa lên phên để phơi.
Nước cốt dừa là điểm đáng chú ý khi thưởng thức dòng bánh này. Đừng chỉ nghĩ đến loại bánh tráng mỏng dùng để cuốn rau và thịt. Với bánh tráng dừa mè để nướng, người ăn còn tìm vị béo của dừa, mùi mè và phần mặt bánh giòn sau khi gặp lửa.
Báo ảnh Việt Nam ghi nhận bánh Mỹ Lồng được phơi trên líp tre hoặc lá dừa nước. Những đường đan, đường lá có thể để lại dấu trên mặt bánh. Chiếc bánh vì thế mang cả dấu vết của vật dụng đã đỡ nó trong lúc còn mềm.

Ở công đoạn này, người thợ phải đưa một lớp bánh mỏng từ lúc vừa tráng sang chỗ phơi. Nhìn một xấp bánh khô xếp ngay ngắn, người mua thường khó hình dung trạng thái mềm và dễ biến dạng trước đó. Vết phên trên mặt bánh là một chi tiết nhỏ giúp lần ngược lại cách nó được làm ra.
Sơn Đốc: nếp thành xôi rồi mới thành bánh
Với bánh phồng nếp Sơn Đốc, quá trình đi theo một hướng khác. Nếp được đồ thành xôi, quết nhuyễn rồi phối nước cốt dừa và các thành phần của từng công thức. Khối bột sau đó được chia, cán mỏng và phơi.
Trong ghi nhận tại cơ sở Hai Sậm, Báo ảnh Việt Nam mô tả khâu quết phải đưa bột đến độ dẻo, mịn phù hợp trước khi cán. Như vậy, hình tròn của bánh không đến từ việc láng một lớp bột nước lên mặt tráng; nó được tạo từ khối bột đã qua nấu và quết.
Sự khác biệt này nằm ngay trong hai động tác: tráng và cán. Khi chỉ nhìn hai xấp bánh khô ở quầy hàng, ta dễ bỏ qua phần công việc ấy.

Với người mua lần đầu, cách hỏi dễ hiểu là “đây là bánh tráng dừa hay bánh phồng nếp?” rồi xem tiếp nhãn của gói cụ thể. Chỉ nói “bánh xứ dừa” chưa đủ để biết mình sẽ nhận loại nào, nhất là khi mua nhờ hoặc đặt qua ảnh.
Một tên làng nghề không có nghĩa chỉ một công thức
Mỹ Lồng không chỉ có bánh tráng mè. Báo ảnh Việt Nam còn ghi nhận các dòng bánh có sữa, trứng, gừng hoặc thành phần mặn. Còn ở Sơn Đốc, bên cạnh bánh phồng nếp có bánh phồng mì và bánh phồng chuối.
Vì vậy, phần phân biệt bột gạo với xôi nếp ở trên áp dụng cho hai dòng đang được nói đến, không bao trùm mọi sản phẩm của hai làng nghề. Nếu gói bánh ghi “phồng mì”, không nên mặc nhiên xem nó là bánh phồng nếp chỉ vì cùng mang tên Sơn Đốc.
Điều này cũng có ích khi mua làm quà. Một người quen vị bánh tráng dừa mè chưa chắc đang muốn phiên bản có gừng hoặc thành phần mặn. Hãy xác nhận đúng tên loại bánh thay vì chỉ nhắc tên địa phương rồi để người bán tự chọn.
Vì sao hai loại bánh này gắn với Tết?
Cổng thông tin du lịch Vĩnh Long ghi lại rằng trước đây bánh tráng, bánh phồng được các gia đình làm dịp Tết để dâng cúng ông bà, tổ tiên. Ngày nay nghề làm bánh diễn ra quanh năm, còn cuối năm là thời điểm công việc tăng lên.
Nếp làm bánh tại nhà và hoạt động của làng nghề vì thế cùng hiện diện trong câu chuyện về hai món này. Có người nhớ bánh qua một lần phụ phơi, có người chỉ quen xấp bánh gia đình mua về. Không cần từng tự làm bánh mới cảm nhận được sự quen thuộc ấy.
Tuy nhiên, cũng không nên dựng lại mọi làng nghề như một cảnh hoàn toàn thủ công. Các nguồn ghi nhận cả máy tráng, máy cán và thiết bị hỗ trợ quết bột. Công cụ thay đổi là một phần đời sống của nghề, chứ không phải chi tiết cần giấu đi để câu chuyện có vẻ “xưa” hơn.

Mua bánh về, hỏi rõ trạng thái trước khi hỏi số lượng
Bánh chưa nướng và bánh đã nướng sẵn phục vụ hai nhu cầu khác nhau. Một loại cho phép gia đình chế biến khi muốn ăn; loại kia thuận tiện mở ra dùng. Khi mua quà, nên hỏi người nhận có muốn và có điều kiện tự làm bước cuối ấy không.
Nếu mua bánh chưa chế biến, hãy xin hướng dẫn của đúng cơ sở về cách nướng hoặc chế biến phù hợp. Không lấy cách dùng của loại bánh tráng cuốn áp sang bánh tráng dừa, cũng không suy rằng mọi bánh phồng đều có một cách làm giống nhau.
Với bánh đã nướng, xem cách đóng gói và khả năng giữ nguyên miếng khi mang đi. Người nhận muốn bày bánh mời khách sẽ có nhu cầu khác người mua về bẻ nhỏ ăn cùng gia đình.
Tên Mỹ Lồng và Sơn Đốc giúp ta tìm đến một vùng nghề. Còn để chọn đúng món đem về, hãy đọc thêm vài chữ sau tên ấy: dừa mè, nếp, mì, chuối; đã nướng hay chưa. Những chữ rất ngắn nhưng kể khá rõ chiếc bánh trong gói là gì.




